dzielnica
Jak odbudowano Baixę po 1755 roku i dlaczego jej siatka ulic sprzyja kulinarnemu spacerowi
Trzęsienie ziemi, markiz de Pombal i place na obu końcach twojej trasy.
Zarezerwuj miejsce na spacerze po Baixie ↗Baixa w datach
| Data | Co się wydarzyło |
|---|---|
| 1 listopada 1755 | Trzęsienie ziemi, tsunami i pożar niszczą większość Lizbony, w tym Pałac Ribeira |
| Od 1755 | Markiz de Pombal zarządza odbudowę; Baixa zyskuje plan szachownicy |
| 1873 | Ukończenie Łuku Rua Augusta na Praça do Comércio |
| 1886 | Na Placu Restauradorów staje pomnik Restauradorów |
| 2004 | Baixa Pombalina trafia na portugalską listę informacyjną światowego dziedzictwa |
1 listopada 1755
Wielkie trzęsienie ziemi w Lizbonie nastąpiło 1 listopada 1755 roku. Towarzyszyło mu tsunami i pożar, które wspólnie zniszczyły większość miasta. Wśród strat znalazł się Pałac Ribeira, rezydencja króla nad Tagiem, stojąca w miejscu dzisiejszego Praça do Comércio. Dawna nazwa placu, Terreiro do Paço, wciąż oznacza Dziedziniec Pałacowy. Zniszczenie to punkt wyjścia dla wszystkiego, co czeka na spacerze po Baixie, ponieważ dzielnica, przez którą prowadzi przewodnik, to ta, która powstała w jej miejsce.
Polecenie markiza de Pombal
Markiz de Pombal był premierem króla Józefa I w latach 1750–1777 i to on stanął na czele odbudowy Lizbony. Narzucił surowe warunki, a powstały plan znacznie odbiega od organicznej siatki ulic, która wykształciła się w Baixie przed trzęsieniem ziemi. Dzielnica nosi jego imię: Baixa Pombalina, pombalijskie śródmieście. Jej proste ulice biegną na północ od rzeki w stronę placów Rossio i Figueira oraz Avenida da Liberdade, dlatego spacer od Praça do Comércio do Praça dos Restauradores prowadzi niemal prostą linią.
Budynki stworzone, by przetrwać
Pombalijska Baixa to jeden z pierwszych przykładów budownictwa odpornnego na trzęsienia ziemi. Modele architektoniczne testowano, każąc wojsku maszerować wokół nich, by symulować wstrząsy. Wśród cech, które czynią te budynki wyjątkowymi, jest klatka pombalijska — symetryczna drewniana krata mająca rozpraszać siłę wstrząsu — oraz ściany między kamienicami wzniesione wyżej niż więźba dachowa, aby ogień nie mógł przeskoczyć z jednego domu na drugi. Gdy zatrzymasz się na jednej z ulic tej siatki na talerz jedzenia, stoisz przed kamienicami zbudowanymi według tego modelu.
Place na obu krańcach
Praça do Comércio został przebudowany po trzęsieniu ziemi na duży prostokątny plac w kształcie litery U, otwarty na Tag, zaprojektowany pod kierunkiem markiza de Pombal przez architekta Eugénia dos Santosa. Partery otaczających budynków mają podcienia, a dwa wieżowe pawilony wyznaczają końce ramion. Mieściło się w nich wiele ministerstw państwa portugalskiego, a Sąd Najwyższy znajduje się tam do dziś. Łuk Rua Augusta, łuk triumfalny zaprojektowany przez Santosa de Carvalho, ukończono dopiero w 1873 roku. Na drugim końcu Baixy plac Restauradores upamiętnia odzyskanie niepodległości w 1640 roku po sześćdziesięciu latach pod panowaniem Hiszpanii; jego obelisk wzniesiono w 1886 roku.
Dlaczego siatka ulic sprzyja jedzeniu na piechotę
Siatka ulic sprawia, że spacer degustacyjny jest prosty. Ulice przecinają się pod kątem prostym, przystanki na trasie leżą na nazwanych ulicach, a przewodnik może prowadzić grupę od jednego kontuaru do następnego bez mapy. Trasa wycieczki po Baixie biegnie między dwoma placami, a przystankami na trasie są Rua dos Fanqueiros, Rua da Vitória i Rua da Madalena. Ulice z trasy leżą w dzielnicy odbudowanej po 1755 roku i wokół niej, więc historia nie jest osobnym wykładem, lecz gruntem pod twoimi stopami.
Na co patrzeć między kęsami
Spójrz w górę. Budynki Baixy mają jednolitą wysokość i rytm — to zamierzony efekt planowania, a arkady Praça do Comércio są najwyraźniejszym tego przykładem. Spójrz na bruk układany we wzory pod kawiarnianymi tarasami. Wypatruj charakterystycznych miejsc dzielnicy: Praça do Comércio, Rossio, Praça da Figueira i placu Restauradores. A jeśli przewodnik wskaże Igreja de São Domingos, patrzysz na jeden z punktów na trasie.
Dzielnica na liście światowego dziedzictwa
Baixa Pombalina została wpisana na portugalską listę informacyjną potencjalnych obiektów światowego dziedzictwa 7 grudnia 2004 roku. We wniosku twierdzi się, że dzielnica przewyższa planowane założenia Edynburga, Turynu i Londynu, i wskazuje, że plany odbudowy Londynu po Wielkim Pożarze z 1666 roku nie wdrożyły ogólnych zasad, jakie udało się osiągnąć w Pombaline Baixa. Lista informacyjna to dopiero pierwszy krok, ale wyjaśnia, dlaczego siatka ulic jest traktowana jako coś więcej niż plan urbanistyczny: to jeden z pierwszych przykładów konstrukcji odpornych na trzęsienia ziemi.
Gdzie pospacerować później
Spacer kończy się na Placu Restauradores, na południowo-wschodnim krańcu Avenida da Liberdade, wysadzanej drzewami alei słynącej z zakładów krawieckich i kawiarni. Plac otaczają budynki z XIX i wczesnego XX wieku. Najbardziej godne uwagi to Palácio Foz, wzniesiony na przełomie XVIII i XIX wieku, mogący poszczycić się bogato zdobionymi wnętrzami, oraz dawne kino Éden, obecnie hotel, z art déco'ową fasadą z lat 30. XX wieku autorstwa architekta Cassiano Branco. Rossio i Praça da Figueira leżą krótki spacer z powrotem w dół siatki ulic, więc po zwiedzaniu można przejść dzielnicę w przeciwnym kierunku.